Jak pisać

Struktura pięciu aktów

Struktura aktów pierwotnie dotyczyła dramatu. Okazuje się jednak, że po lekkich modyfikacjach sprawdza się także w powieściach i filmie. Żyjący przed naszą erą, grecki filozof Arystoteles, badał strukturę sztuki i wyróżnił w niej 3 akty: początek, rozwinięcie i zakończenie. Generalnie dotyczy to każdego dzieła – od artykułów, rozprawek, opowiadań po powieści. W każdym dobrze napisanym utworze taka struktura sprawia, że jest ona czytelna i zrozumiała dla odbiorcy.

Dla mnie jednak, najpraktyczniejsza jest struktura, rzymskiego poety i krytyka, Horacego. Mówił on o pięciu aktach sztuki. Według tej struktury pisał swoje dramaty Szekspir. W zasadzie jednak, przez wiele wieków struktura pięcioaktowa była zapomniana i dopiero w XIX wieku niemiecki dramatopisarz Gustav Freytag przywrócił ją do życia. Według niego, można wyróżnić 5 aktów dzieła.

Struktura pięcioaktowa w sztuce

  1. Ekspozycja. W tej części przedstawiany jest główny problem, tło wydarzeń oraz bohaterowie. Stanowi wprowadzenie do utworu.
  2. Rozwój akcji. Tu pojawia się konflikt, wątki poboczne, przeszkody jakie musi pokonać bohater, aby osiągnąć swój cel.
  3. Punkt kulminacyjny. To moment, w którym następuje zwrot akcji. Zazwyczaj jest to najbardziej emocjonująca część utworu.
  4. Rozwiązanie akcji. Konflikt pomiędzy bohaterami rozwiązuje się. Czasem może mieć też formę zawieszenia i pozostawienia odbiorcę w niepewności. Wszystkie wątki i zawiłości fabuły zostają domknięte i dokończone.
  5. Zakończenie. Wszystko powraca do normy, wcześniejsze napięcie zostaje rozładowane, a odbiorca pozostaje z własną refleksją.

Tak to wygląda standardowo dla sztuki.

Dlaczego struktura jest ważna?

Okazuje się, że jeśli chodzi o powieści, najlepsze, najbardziej lubiane przez czytelników są te, które trzymają się określonej struktury. Owszem, można z nią eksperymentować. Jednak analizując wiele książek, okazuje się, że najlepsze są te, w których na początku przedstawiony się konflikt, później stopniowo poznajemy bohatera w działaniu lub z retrospekcji, zaś zakończenie jest zupełnym zaskoczeniem.

Jeśli po przeczytaniu książki, masz wrażenie chaosu, niedokończenia wątków, nie utrzymania napięcia, nie potrafisz wskazać na punkt kulminacyjny, wszystko jest przewidywalne – prawdopodobnie coś jest nie tak ze strukturą. Czujesz się zawiedziony taką lekturą.

Jeśli chcesz napisać książkę, którą czytelnicy pokochają, zacznij od zbudowania struktury. Na tej strukturze oprzyj swoją fabułę. Możesz nieco eksperymentować. Przesuwać punkt kulminacyjny, zaskakiwać zakończeniem, urywać wątki. Ale trzymaj się struktury i w odpowiednim miejscu jednak wprowadź punkt kulminacyjny i dokończ rozpoczęte wątki.

Pięcioaktowa struktura książki

Na potrzeby pisania książki najlepiej sprawdza się lekka modyfikacja klasycznej struktury. Generalnie chodzi o to, że niezwykle istotne jest zbudowanie napięcia tuż przed punktem kulminacyjnym, natomiast samo zakończenie może zostać skrócone. Dzięki temu czytelnik zostaje często zaskoczony i pozostawiony własnym przemyśleniom.

Sprawdzona i stosowana obecnie w książkach struktura to:

  1. Zainicjowanie incydentu. Pokazanie problemu.
  2. Komplikacje. Problem zaczyna się pogłębiać. Wszystko zaczyna być coraz bardziej zawiłe.
  3. Kryzys. Bohater zostaje przyparty do muru. Musi sobie poradzić z problemem.
  4. Punkt kulminacyjny. Bohater dokonuje wyboru. Akcja jest najbardziej napięta.
  5. Rozwiązanie. Problem zostaje rozwiązany. Wątki zostają dokończone, a bohaterowie ponoszą konsekwencje swoich wyborów.

Ćwiczenie

Napisz krótką opowieść, trzymając się struktury.

W akcie pierwszym zainicjuj główny wątek, problem, przedstaw bohatera. Pokaż główne zadanie, cel, jaki przed nim stoi.

W akcie drugim skomplikuj to zadanie. Wprowadź przeszkody, na przykład moralne, obyczajowe, fizyczne. Tutaj powinieneś przekazać wiele informacji o samym bohaterze, najlepiej ukazując go w działaniu lub wspominając wcześniejsze zdarzenia (retrospekcja). Tutaj czytelnik musi poznać bohatera i go zrozumieć, stanąć po jego stronie.

W akcie trzecim pokaż, przed jakim wyborem stoi bohater i co ma do stracenia. Ta część struktury ma zbudować napięcie, które już za chwilę osiągnie swoje apogeum. Pokaż wewnętrzny konflikt, koszty decyzji, jaką podejmuje bohater.

Akt czwarty to kulminacja. Kluczowa akcja książki. Bohater dokonuje wyboru. Tę część czytelnik powinien czytać z zapartym tchem.

W akcie piątym pozamykaj wszystkie wątki fabuły. Niech wszyscy poniosą konsekwencje swoich wyborów.

PS

Czy ten artykuł też jest napisany zgodnie z pięcioaktową strukturą? 😉

3 thoughts on “Struktura pięciu aktów

  1. Artykuł jest pomocny, jednak jestem również ciekawa, jak to wygląda w przypadku, gdy powieść „sama” się pisze. Autor nie bazuje na konkretnym planie, ma pomysł, zna początek i koniec – w ogólnych zarysach – i tworzy bez konspektu. Znam osoby, które rozpisują poszczególne akty np. w Excelu, znam i takie, które po prostu siadają i piszą.

    1. Wg mnie są trzy opcje:
      – autor ma dużą wprawę i wystarczy mu rzeczywiście zarys, aby w odpowiednim momencie w określony sposób wpływać na emocje czytelnika,
      – autor pisze intuicyjnie i wie gdzie podkręcić emocje czytelnika,
      – autor napisze nudną książkę, która niestety nie zachwyci czytającego.

Pozostaw odpowiedź Anna A. Grabka Anuluj pisanie odpowiedzi

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *